VPT: vernieuwing of een varken met lippenstift?

Het Volledig Pakket Thuis (VPT) is een van de snelst groeiende zorgvormen in Nederland. En terecht — het biedt de belofte van verpleeghuiszorg in de eigen omgeving, dicht bij huis, met behoud van autonomie. Maar hoe vernieuwend is VPT werkelijk? En wat gebeurt er als de belofte van “thuis” langzaam verwatert tot iets dat verdacht veel lijkt op het verpleeghuis dat we achter ons wilden laten?

Geclusterd VPT: thuis of toch een verpleeghuis?

Laten we eerlijk zijn: geclusterd VPT is iets fundamenteel anders dan langdurende zorg thuis. Bij geclusterd VPT wonen cliënten in een complex, vaak nieuwbouw, met gezamenlijke ruimtes en 24-uurs beschikbaarheid van zorg. Op papier is het VPT — de cliënt woont “thuis” en ontvangt een volledig pakket. Maar in de praktijk?

In de praktijk is geclusterd VPT vaak gewoon een verpleeghuis. Met een ander naambordje. De gangen, de gezamenlijke huiskamer, de zusterpost, het rooster — het is allemaal herkenbaar. De bewoners zijn dezelfde kwetsbare ouderen die anders in het verpleeghuis zouden wonen. Het verschil zit vooral in de financiering en de juridische constructie, niet in de beleving van de cliënt.

Of meer beeldend verwoord: het risico is dat geclusterd VPT niet meer is dan lippenstift op een varken. Het blijft een varken, waarbij het reguliere verpleeghuis als een varken is. We hebben het een nieuw jasje gegeven, maar daaronder is weinig veranderd.

De concurrentie die niemand verwachtte

Een van de meest onderschatte gevolgen van VPT-groei is de interne concurrentie die ontstaat binnen zorgorganisaties. VPT valt onder de Wet langdurige zorg (Wlz), maar de zorg die geleverd wordt — huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging, verpleging — lijkt sterk op wat wijkverpleging biedt vanuit de Zorgverzekeringswet.

Je zou verwachten dat de spanning ontstaat met de intramurale woonzorg, omdat het in de WLZ valt en clienten langer thuis blijven wonen. Dat VPT het verpleeghuis beconcurreert. Maar de praktijk laat wat anders zien. Er ontstaat strijd met de wijk. De wijkzorgteams zien hun cliëntenbestand krimpen terwijl het VPT groeit, en verwijzen cliënten niet of te laat door. De mogelijkheden om cliënten langer thuis te laten wonen zijn veel groter in de WLZ dan in de wijkzorg, met name voor de cliënten met beginnend of al gevorderd regie-verlies. Het leidt onherroepelijk tot wrijving. Niet openlijk, maar sluimerend. Hoe komt dat eigenlijk?

De verleiding van groei

VPT is voor veel zorgorganisaties het enige onderdeel dat groeit. De intramurale zorg staat onder druk, de thuiszorg krimpt, de dagbesteding is onzeker. Maar VPT — dat heeft potentie. Er is vraag, er is geld, er zijn mogelijkheden om uit te breiden.

Die groeipotentie is verleidelijk. En die verleiding leidt tot een gevaarlijke dynamiek: organisaties beginnen de krimpende onderdelen op te vullen met de nieuwe VPT-zorg. Medewerkers van de wijkzorg worden ingezet bij het VPT. Locaties die leegstaan worden omgebouwd tot geclusterd VPT. De focus verschuift, vaak onbewust, van “wat is de beste zorg voor deze cliënt?” naar “hoe vullen we onze capaciteit?”

Het resultaat: VPT wordt een containerbegrip. Alles heet VPT, maar de unieke waarde — écht thuis wonen met professionele ondersteuning — verwatert. De zorg wordt niet bepaald door wat de cliënt nodig heeft, maar door wat de organisatie beschikbaar heeft.

Het Innovator’s Dilemma in de ouderenzorg

Clayton Christensen beschreef in zijn boek The Innovator’s Dilemma hoe succesvolle bedrijven falen doordat ze te lang vasthouden aan hun bestaande businessmodel. Ze verbeteren wat ze al doen, maar missen de disruptieve innovatie die de markt fundamenteel verandert.

VPT is zo’n disruptieve innovatie — of dat zou het moeten zijn. Het is een fundamenteel andere manier van zorg verlenen: niet in een instelling, maar thuis. Niet vanuit een vast rooster, maar op maat. Niet vanuit een gebouw, maar vanuit een netwerk.

Maar wat Christensen ook beschreef, in zijn vervolg The Innovator’s Solution, is dat disruptieve innovaties mislukken als ze worden ingepast in de bestaande organisatie. Als je VPT organiseert vanuit hetzelfde organisatieonderdeel, met dezelfde managers, dezelfde systemen en dezelfde cultuur als het verpleeghuis of de wijkzorg, dan wordt het onvermijdelijk een variant van het verpleeghuis of de wijkzorg. Niet meer dan de lippenstift op het varken.

De oplossing die Christensen voorstelt: geef de disruptieve innovatie een eigen plek. Een apart team, een eigen cultuur, eigen processen. Niet om het te isoleren, maar om het de ruimte te geven om écht anders te zijn.

Hoe het wel kan

Wat maakt VPT dan wél tot echte vernieuwing? Een paar kenmerken:

• De cliënt bepaalt het ritme. Niet het rooster van de organisatie, maar het leven van de cliënt is leidend. Dat betekent flexibele inzet, aanpassing aan wisselende behoeften, en de bereidheid om los te laten wat niet nodig is.
• De woning is écht thuis. Niet een appartement in een complex dat toevallig geen verpleeghuis heet, maar de eigen woning van de cliënt. Met eigen meubels, eigen gewoontes, eigen sleutels.
• Het netwerk doet mee. VPT thuis werkt alleen als je samenwerkt met mantelzorgers, buren, vrijwilligers en andere professionals. Het is geen soloactie van de zorgorganisatie.
• Technologie is een enabler. Domotica, beeldschermzorg, slimme sensoren — technologie maakt het mogelijk om 24/7 ondersteuning te bieden zonder 24/7 fysiek aanwezig te zijn.

De lakmoesproef

Wil je weten of jouw VPT-aanbod echte vernieuwing is of meer een varken met lippenstift? Stel jezelf deze vragen:

1. Zou een buitenstaander het verschil zien tussen onze VPT-locatie en een verpleeghuis?
2. Bepaalt de cliënt werkelijk zijn eigen dagritme, of passen we het rooster een beetje aan en noemen we dat “vraaggericht”?
3. Is ons VPT-aanbod fundamenteel anders georganiseerd dan onze intramurale zorg, of is het dezelfde zorg op een andere locatie?
4. Hebben we VPT ontwikkeld vanuit de vraag “wat heeft de cliënt nodig?” of vanuit “hoe vullen we onze leegstand op?”

Als je op meer dan twee van deze vragen het “verkeerde” antwoord geeft, is het tijd om kritisch te kijken naar je concept. Niet om het af te breken, maar om het terug te brengen naar waar het voor bedoeld is.

VPT kan een prachtige zorgvorm zijn. Maar alleen als we het de ruimte geven om echt anders te zijn. En dat begint met de moed om het bestaande los te laten — inclusief de lippenstift.