Loslaten is ook zorgen: samenwerken met mantelzorgers en vrijwilligers

Samenwerken met mantelzorgers en vrijwilligers klinkt eenvoudig. In beleidsstukken staat het als vanzelfsprekendheid, in het Generiek kompas, de opvolger van het kwaliteitskader verpleeghuiszorg, is het een van de bouwstenen. Maar op de werkvloer is het allesbehalve eenvoudig. Want samenwerken met informele zorg raakt aan de spanning tussen verantwoordelijkheid en loslaten.

De spanning op de werkvloer

Stel je voor: je bent verzorgende in een verpleeghuis. Je draagt verantwoordelijkheid voor het welzijn van je bewoners. Je bent opgeleid, je kent de protocollen, je weet wat je moet doen als er iets misgaat. En dan komt de dochter van mevrouw De Vries die zegt: “Ik help mijn moeder wel met eten, dat deed ik thuis ook altijd.”

Wat doe je dan? Je wilt die dochter niet wegjagen, want haar betrokkenheid is goud waard. Maar wat als mevrouw De Vries verslikproblemen heeft? Wat als de dochter signalen mist die jij als professional wel zou opmerken? Als het misgaat, wie is er dan verantwoordelijk?

Dit is de dagelijkse worsteling van zorgteams. Het verantwoordelijkheidsgevoel zit diep. Teams voelen zich eigenaar van de zorg, en terecht. Maar dat eigenaarschap kan ook een barrière worden. Als je alles zelf wilt controleren, is er geen ruimte voor anderen om bij te dragen.

Het verschil tussen familie en vrijwilligers

Een veelgemaakte fout is om mantelzorgers en vrijwilligers over één kam te scheren. De dynamiek is fundamenteel anders.

Familie heeft een emotionele band met de bewoner. Hun betrokkenheid komt voort uit liefde, uit plicht, soms uit schuldgevoel. Ze kennen de bewoner als geen ander. Ze weten hoe hij zijn koffie drinkt, welke muziek hem raakt, wat hem onrustig maakt. Die kennis is onvervangbaar. Maar familie is ook kwetsbaar. Ze zijn bezorgd, soms overbelast, en ze beoordelen de zorg met andere ogen dan professionals.

Vrijwilligers komen vanuit een andere motivatie. Ze kiezen ervoor om iets te betekenen, zonder de emotionele lading van familierelaties. Ze brengen frisse energie mee, tijd en aandacht die het professionele team vaak niet kan bieden. En ze hebben een onbevangenheid die professionals soms kwijtraken. Ze zien de bewoner als mens.

Voor beide groepen geldt: de samenwerking moet bewust worden vormgegeven, als integraal onderdeel van de zorgvisie.

Lessen uit de hospicezorg

Als je wilt zien hoe samenwerking met vrijwilligers écht kan werken, kijk dan naar hospices. In de meeste hospices vormen vrijwilligers het fundament. Zonder vrijwilligers kan een hospice niet draaien.

Wat maakt dat het daar wél werkt? Een paar dingen vallen op:

• Vrijwilligers hebben een eigen rol. Ze zijn geen vervanging voor professionals en geen hulpjes. Ze hebben een duidelijk afgebakende rol die complementair is aan die van het betaalde team. Ze bieden aanwezigheid, warmte en een luisterend oor. Daar hebben professionals vaak te weinig tijd voor.
• Er is wederzijds respect. Professionals waarderen wat vrijwilligers inbrengen, en vrijwilligers respecteren de expertise van professionals. Dat respect groeit door samen te werken.
• Het effect is voelbaar. In hospices waar vrijwilligers goed zijn ingebed, is de sfeer warmer en menselijker. Er is meer aandacht voor de kleine dingen die het verschil maken. Dat komt doordat er mensen zijn die specifiek voor die aandacht zorgen.

De les voor de verpleeghuiszorg is dat vrijwilligers pas echt waardevol worden als je ze een eigen plek geeft en ze ziet als volwaardige bijdragers aan de zorg.

Teams van de toekomst

De toekomst van ouderenzorg ligt in gemengde teams, waarin professionals, mantelzorgers en vrijwilligers samenwerken vanuit hun eigen kracht en expertise. Dat is een noodzaak. Met de toenemende vergrijzing en het groeiende personeelstekort is het simpelweg niet houdbaar om alle zorg door betaalde professionals te laten leveren.

Maar een team van de toekomst ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om:

• Heldere verwachtingen. Wat verwachten we van elkaar? Wat mag wel, wat mag niet? Dat bespreek je in open gesprekken.
• Scholing en begeleiding. Die zijn nodig voor vrijwilligers en mantelzorgers, en juist ook voor professionals. Samenwerken met niet-professionals is een vaardigheid die je moet leren.
• Een cultuur van vertrouwen. Het team moet durven loslaten. Je houdt je verantwoordelijkheid en vertrouwt dat anderen ook iets waardevols kunnen bijdragen.
• Organisatorische inbedding. Vrijwilligerscoördinatie, mantelzorgondersteuning en teamontwikkeling moeten structureel zijn georganiseerd, als vast onderdeel van de organisatie.

Loslaten als professionele kracht

Loslaten is ook zorgen. Dat klinkt paradoxaal, maar het is misschien wel de belangrijkste les. Als professional in de ouderenzorg is het je taak om goede zorg te organiseren.

Dat vraagt om een andere houding: van “ik ben verantwoordelijk voor alles” naar “ik ben verantwoordelijk voor het geheel”, en van “wat als het misgaat?” naar “hoe zorgen we samen dat het goed gaat?”

De beste zorg ontstaat als professionals, familie en vrijwilligers hun krachten bundelen, elk vanuit hun eigen rol en met hun eigen bijdrage.